Από εκείνη τη στιγμή έγινε όνειρο και σκοπός μου να γίνω αστροναύτης. Δε ξέρω τι ήταν αυτό που έκανε το κλικ, όμως από τη μια στιγμή στην άλλη οι ορίζοντες μου άνοιξαν και πήρα μια απόφαση ζωής.

Συνέντευξη με τον κοσμοναύτη Σεργκέι Κρικαλιέφ για την Καθημερινή, 2008

Όπως γνωρίζετε ή μπορείτε να φανταστείτε το όνειρο μου δεν έγινε ποτέ πραγματικότητα. Όταν πριν από μερικά χρόνια ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Διαστήματος προκήρυξε θέσεις αστροναυτών (για πρώτη φορά Έλληνες θα είχαν δικαίωμα συμμετοχής), μου έγιναν κάποιες νύξεις για να κάνω αίτηση. Έχοντας όμως ήδη ένα παιδί και περιμένοντας το δεύτερο, ήταν σίγουρα ακατάλληλη στιγμή… Έτσι έβαλα ταφόπλακα στο όνειρο μια για πάντα.

Κατάφερα όμως να το αγγίξω. Άγγιξα την κάψουλα από ένα ρώσικο Σογιούζ που είχε επιστρέψει από διαστημικό ταξίδι και ένα ρίγος με διαπέρασε. Και  γνώρισα τέσσερις αστροναύτες που μου μετέφεραν τις φανταστικές τους περιπέτειες και πήρα συνέντευξη από τρεις από αυτούς. Μου μετέδωσαν λίγο από την αύρα τους, το πάθος τους και την εμπειρία τους. Μαζί τους μπήκα στο πιλοτήριο του διαστημικού λεωφορείου, είδα το χρώμα του ουρανού από γαλάζιο να μετατρέπεται ξαφνικά σε μαύρο λίγο μετά την εκτόξευση, πήγα στον διαστημικό σταθμό, με έπιασε ναυτία από την έλλειψη βαρύτητας, ένοιωσα την ανάγκη επικοινωνίας με την οικογένεια, είδα τον πλανήτη μας σαν μια γαλάζια μπάλα, και διαπίστωσα πόσο μικρός είναι ο άνθρωπος.

Έγινα λοιπόν έστω και για λίγο, έστω και νοερά αστροναύτης και θαυμάζω αυτούς τους ανθρώπους που αποδεικνύουν το μεγαλείο του ανθρώπου και είναι έμπνευση για όλους εμάς.

Το μοναδικό αυτό τηλεσκόπιο όμως δεν είναι απλά ένα αστρονομικό εργαλείο αλλά ένα φαινόμενο που έχει εισχωρήσει στην κουλτούρα της εποχής μας.

Εικόνες από το Hubble έγιναν αφίσες, μπλουζάκια, εξώφυλλα δίσκων, εμφανίστηκαν σε έργα τέχνης και αποτέλεσαν έμπνευση καλλιτεχνών, είναι wallpaper σε οθόνες υπολογιστών.

Πως αλήθεια έγινε αυτό; Το Hubble σηματοδοτεί την αφετηρία μιας νέας προσέγγισης στην αστρονομική έρευνα όπου η προβολή της επιστήμης αποκτά σχεδόν ίδια βαρύτητα με την ίδια την επιστήμη. Για πρώτη φορά στήθηκε ένας ολόκληρος μηχανισμός προώθησης του τηλεσκοπίου και των επιστημονικών αποτελεσμάτων που βασίστηκαν στις παρατηρήσεις του. Στα γραφεία της ΝΑΣΑ υπάρχει πολυπληθής ομάδα με γραφίστες, προγραμματιστές, δημοσιογράφους και αστρονόμους με αποκλειστική δουλειά την προβολή του Hubble.

Το μοντέλο αυτό αποτέλεσε πρότυπο για όλες τις υπόλοιπες διαστημικές αποστολές της ΝΑΣΑ. To Hubble είναι ένα παράδειγμα του πως η εξωστρέφεια της επιστημονικής κοινότητας μπορεί να κάνει την επιστήμη ελκυστική στο ευρύ κοινό.

Πριν μερικούς μήνες έγραψα ένα άρθρο για το The Euroscientist. Εκεί προσπαθώ περιληπτικά να ρίξω μια ματιά στο φαινόμενο Hubble. Κατά τη διάρκεια της έρευνας για τη συγκεκριμένη δουλειά μίλησα με τον Ian Griffin , ο οποίος διετέλεσε επικεφαλής του Office of Public Outreach (OPO) την περίοδο 2001 – 2004. Για να κατανοήσει κανείς τις ρίζες του φαινόμενου Hubble αξίζει να διαβάσει το βιβλίο The Hubble Wars του J. Chaisson. Ο συγγραφέας υπήρξε ο πρώτος διευθυντής του OPO και εκείνος που χειρίστηκε με επιτυχία την πρώτη μεγάλη κρίση του Hubble, όταν οι επιστήμονες ανακάλυψαν ότι το τηλεσκόπιο έπασχε από μυωπία! Στο βιβλίο καταγράφεται με χιούμορ και πολύ παρασκήνιο το πως η ΝΑΣΑ χειρίστηκε την κατάσταση και πως τελικά μια εν δυνάμει καταστροφή για το πρεστίζ της Υπηρεσίας μεταμορφώθηκε σε παγκόσμια επίδειξη των δυνατοτήτων της.

Διαβάστε το άρθρο και απολαύστε μοναδικές εικόνες από το Σύμπαν!

Αλλά ας δούμε το αρχικό κάλεσμα που εκδόθηκε στις 29 Νοεμβρίου:

NASA will hold a news conference at 2 p.m. EST on Thursday, Dec. 2, to discuss an astrobiology finding that will impact the search for evidence of extraterrestrial life. Astrobiology is the study of the origin, evolution, distribution and future of life in the universe.

Σε μετάφραση:

Η ΝΑΣΑ οργανώνει συνέντευξη τύπου στις 2 μμ (ώρα ανατολικής ακτής) την Πέμπτη 2 Δεκεμβρίου για να συζητήσει/παρουσιάσει ένα εύρημα στο πεδίο της αστροβιολογίας  που θα έχει επίπτωση στην αναζήτηση ενδείξεων εξωγήινης ζωής. Η Αστροβιολογία είναι η μελέτη της καταγωγής, ανάπτυξης, διάχυσης(?) και μέλλον της ζωής στο Σύμπαν.

 Ναι. Η ανακοίνωση περιλαμβάνει τις μαγικές λέξεις εξωγήινη ζωή. Όμως η διατύπωση είναι αρκετά προσεκτική και δεν αφήνει χώρο σε υποψίες για κάτι περισσότερο από την πραγματικότητα. Οι συντάκτες μιλούν για ευρήματα που θα φανούν χρήσιμα στις προσπάθειες αναζήτησης εξωγήινης ζωής και σε καμιά περίπτωση για εξωγήινη ζωή αυτή καθεαυτή.  Οι εξειδικευμένοι δημοσιογράφοι ερεύνησαν και κατάφεραν να μάθουν λεπτομέρειες πολύ σύντομα. Δεν ήταν δύσκολο άλλωστε. Στο τέλος της ανακοίνωσης δίνονταν τα ονόματα των ερευνητών που θα συμμετείχαν. Η πρώτη κίνηση που κάνει κανείς λοιπόν είναι να αναζητήσει πληροφορίες στο διαδίκτυο και να συλλέξει προηγούμενη ερευνητική τους δουλειά. Η επικεφαλής της έρευνας Dr Felisa Wolfe-Simon διαθέτει προσωπική ιστοσελίδα και μια προσεκτική ανάγνωση της δουλειάς της θα είχε οδηγήσει τους ενδιαφερόμενους προς τη σωστή κατεύθυνση. Έπειτα ακολουθεί επικοινωνία με άλλους ερευνητές που εργάζονται στο ίδιο επιστημονικό πεδίο. Αυτοί σίγουρα γνωρίζουν στοιχεία για την έρευνα των συναδέλφων τους, την οποία βέβαια μοιράζονται εμπιστευτικά. Επικοινωνία απευθείας με την ερευνητική ομάδα δε θα έφερνε αποτελέσματα αφού θα ήταν δεσμευμένοι από τη ΝΑΣΑ να μη μιλήσουν πριν τη συνέντευξη τύπου. Αυτή η διαδικασία που αποτελεί μέρος της ρουτίνας των δημοσιογράφων, ακολουθήθηκε και στη συγκεκριμένη περίπτωση. Δημοσιογράφοι συγκεκριμένων σταθμών και  εντύπων ήταν ενημερωμένοι  μέρες πριν. Αλλά στη χώρα μας φοβάμαι ότι εκείνοι που ασχολήθηκαν με το θέμα έμειναν μόνο στις φήμες και δε διερεύνησαν το θέμα περισσότερο.  Ακόμα και αν δεν ήταν σε θέση να επικοινωνήσουν απευθείας με ξένους επιστήμονες , και αν δεν υπάρχουν ειδικοί στη χώρα μας, η έρευνα στο Ιντερνετ θα ήταν αρκετή.

Σίγουρα η ΝΑΣΑ έβγαλε μια ανακοίνωση με αρκετή δόση αλατοπίπερου. Σκοπός της ήταν προφανώς να δημιουργήσει ντόρο και προσμονή. Ήταν ένα τρικ για να δελεάσει και να εξάψει την περιέργεια των δημοσιογράφων. Όσοι έχουμε παρακολουθήσει σεμινάρια/μαθήματα συγγραφής δελτίων τύπου γνωρίζουμε ότι αυτό είναι ένα από τα βασικά κόλπα που μαθαίνει κανείς. Θεωρώ ότι η διατύπωση του κειμένου ήταν αρκετά προσεκτική και δεν αφήνει περιθώρια για παρερμηνείες στο κοινό για το οποίο γράφτηκε, τους δημοσιογράφους.

Από τη στιγμή όμως που η ανακοίνωση βρίσκεται στην ιστοσελίδα και είναι προσβάσιμη από τον καθένα και από τη στιγμή που η κατάσταση πραγματικά ξέφυγε από κάθε έλεγχο, η ΝΑΣΑ θα έπρεπε να είχε αντιδράσει. Έχοντας δουλέψει αρκετά χρόνια στην προώθηση διαστημικών αποστολών σε συνεργασία με γραφεία τύπου της ΝΑΣΑ, γνωρίζω ότι είναι άρτια επανδρωμένα και σε ετοιμότητα. Το γιατί άφησαν τα πράγματα να εξελιχθούν έτσι είναι ένα ερώτημα. Αλλά σε τελική ανάλυση, πόσοι από εμάς θα είχαμε ασχοληθεί  και συζητήσει αυτή την είδηση και πόσα ΜΜΕ θα την παρουσίαζαν αν είχε δοθεί από την αρχή η πραγματική της διάσταση;

Την προηγούμενη Πέμπτη η υφήλιος ανέμενε ανακοίνωση από τη ΝΑΣΑ για την ανακάλυψη εξωγήινης ζωής. Για το πως όμως η αναγγελία της ανακοίνωσης ενός πολύ σημαντικού ερευνητικού αποτελέσματος  έφτασε να μεταμορφωθεί σε προσμονή ανακοίνωσης εξωγήινης ζωής μπορείτε να διαβάσετε στο άρθρο του αστροβιολόγου Lewis Dartnell που δημοσιεύτηκε στην Guardian.

Στη χώρα μας τώρα χωρίς καν μια προσεκτική ανάγνωση της αρχικής αναγγελίας και χωρίς βεβαίως τη γνωμάτευση από έναν ειδικό, τα Ελληνικά μέσα επιδόθηκαν για άλλη μια φορά σε έναν αγώνα εντυπωσιασμού και παραπληροφόρησης. Την προηγούμενη Πέμπτη λοιπόν, και αφού ήδη η κατάσταση είχε ξεφύγει από τον έλεγχο της ΝΑΣΑ και η μπλογκόσφαιρα είχε δημιουργήσει ένα κλίμα υπερβολικά μεγάλων προσδοκιών, επέλεξα να δω αρκετή τηλεόραση για να καταγράψω πως θα παρουσιάζονταν τα πράγματα.

 Η περιπέτεια μου ξεκίνησε από το πρωί, όπου πάσης φύσεως εκπομπές έκαναν αναφορές στην ανακάλυψη εξωγήινης ζωής με κάποιους μάλιστα να μιλούν αστειευόμενοι για πράσινα ανθρωπάκια. Μερικές εκπομπές (ακόμα αναφέρομαι στα πρωινά και μεσημεριανά προγράμματα) είχαν και συνδέσεις με ειδικούς. Το κλίμα είχε ήδη δημιουργηθεί.

Αν κάτι μου έμεινε από αυτή τη διαδικασία είναι τα αποχαυνωμένα πρόσωπα των παρουσιαστών/συντελεστών των εκπομπών όταν «οι ειδικοί» εξηγούσαν χωρίς και οι ίδιοι βέβαια να γνωρίζουν σε βάθος ούτε την έρευνα ούτε τα αποτελέσματά της.

Και φθάνουμε στα βραδινά δελτία ειδήσεων και εδώ θα ασχοληθώ με το αγαπημένο μου Σκαι, το οποίο ενώ σε άλλους επιστημονικούς τομείς όπως η ιατρική ή το περιβάλλον έχει καλά στελεχωμένη ομάδα, η αντιμετώπιση της συγκεκριμένης είδησης με απογοήτευσε. Παρόλο λοιπόν που όταν προέβαλλαν το θέμα είχε ήδη γίνει η επίσημη ανακοίνωση, ούτε και εκείνοι ξέφυγαν από την παγίδα της εξωγήινης ζωής και έδωσαν περισσότερο χώρο σε αυτό το κομμάτι χωρίς να αγγίξουν την ουσία της συγκεκριμένης επιστημονικής εργασίας. Διότι αν και τα αποτελέσματα της έρευνας έχουν κάποια επίπτωση στις προσπάθειες για την αναζήτηση εξωγήινης ζωής και ιδιαίτερα σε περιοχές που ήδη αναζητούνται τέτοιες ενδείξεις, όπως για παράδειγμα στον Τιτάνα, πρόκειται ουσιαστικά για μια ανακάλυψη με μεγάλη αξία στη βιολογία και στην κατανόηση του τι είναι ζωή και πως και γιατί αυτή δημιουργείται. Και εδώ βρίσκεται και ένα άλλο μεγάλο λάθος που έκαναν όλοι όσοι ασχολήθηκαν με αυτό το θέμα. Παρασυρόμενοι από την ιντερνετική φρενίτιδα προσκάλεσαν ως ειδικούς αστρονόμους και όχι βιολόγους και αστροβιολόγους. Εκ των πραγμάτων λοιπόν αρκετοί από αυτούς τους ειδικούς δεν ήταν σε θέση να μιλήσουν ουσιαστικά για την αξία της ανακάλυψης. Το Σκάι κατάφερε μάλιστα να συγκεντρώσει τρεις ειδικούς στην αστρονομία στο κεντρικό δελτίο ειδήσεων, δε βρήκε χώρο όμως για έναν/μια πραγματικά ειδικό στο συγκεκριμένο ερευνητικό πεδίο.

 Τι συμπεραίνουμε λοιπόν από όλη αυτή την υπερβολή; Καταρχάς φάνηκε για άλλη μια φορά ότι τα Ελληνικά ΜΜΕ δε μπορούν να χειριστούν με αξιοπιστία ένα μεγάλο επιστημονικό θέμα. Δε σας λέω βέβαια κάτι καινούργιο όπως αποδεικνύει για παράδειγμα και ο παροξυσμός για τις κατά καιρούς απειλές από πανδημίες που προκαλούν διαφόρων ειδών γρίπες. Και για αυτό δε φταίει μόνο ότι τα ΜΜΕ κυνηγούν τον εντυπωσιασμό και την κινδυνολογία, αλλά και ότι έχουν επιλέξει να μην διαθέτουν στελέχη ή/και δημοσιογράφους ή/και να αναπτύξουν δίκτυα συμβούλων (ακόμα και σε εθελοντική βάση) που να τους υποστηρίξουν στην διαχείριση τέτοιων θεμάτων.

Πέρα από αυτό όμως τι έμεινε; Η αίσθηση είναι ότι η επιστήμη για άλλη μια φορά απογοήτευσε τον κόσμο. Εκεί που όλοι περίμεναν να σκάσει μια επιστημονική βόμβα, κάτι που θα συζητούσαμε για μέρες και εβδομάδες και που θα μας έβγαζε από το γκρίζο των ημερών μας, ακούσαμε απλώς ότι ανακαλύφθηκε μια μορφή ζωής που στηρίζεται σε αρσενικό. Την Πέμπτη 2 Δεκεμβρίου κανείς δεν ενημέρωσε το κοινό για την πραγματική αξία αυτού του ερευνητικού αποτελέσματος. Και το ευρύ κοινό δικαιολογημένα κατηγορεί τη ΝΑΣΑ και τους ερευνητές ότι τους κορόιδεψαν. Αυτές τις μέρες μίλησα με αρκετούς και είδα και η ίδια αυτή την απογοήτευση. Σε μια χώρα που δεν αναγνωρίζεται η αξία της επιστήμης και σε μια συγκυρία όπου η έρευνα υποχρηματοδοτείται ακόμα περισσότερο, το μόνο που δε χρειαζόμαστε είναι κατασκευασμένες (σκόπιμα ή λόγω ανικανότητας) επιστημονικές φούσκες.

Η πρώτη μέρα αφορούσε την ανάπτυξη βιντεοπαιχνιδιών, ενώ η δεύτερη είχε μια σειρά ομιλιών που έριχναν φως και σε μια άλλη πλευρά τους, τη χρήση τους στην τυπική και άτυπη εκπαίδευση.

Δεν είμαι παίκτρια βιντεοπαιχνιδιών. Λόγω της ερευνητικής μου δραστηριότητας όμως έχω αποκτήσει μια μικρή οικειότητα με το μέσο. Παρακολούθησα τη δεύτερη μέρα με ιδιαίτερο ενδιαφέρον, δεν περίμενα όμως σε καμιά περίπτωση ότι θα ευχαριστιόμουν τόσο πολύ και την πρώτη μέρα. Ομάδες που προσπαθούν να δημιουργήσουν και ομάδες που ήδη έχουν βγάλει παιχνίδια στην αγορά παρουσίασαν τη δουλειά τους. Οι πρώτοι μας έδειξαν τις προσπάθειες τους και οι δεύτεροι μοιράστηκαν την εμπειρία τους – τα λάθη τους και τι έμαθαν από αυτά αλλά και τα δυνατά τους σημεία. Αν και είναι άγνωστο έξω από τον πολύ μικρό κύκλο των δημιουργών, στη χώρα μας υπάρχει μια αξιόλογη δραστηριότητα ανάπτυξης βιντεοπαιχνιδιών

Γιατί  με καθήλωσε η πρώτη μέρα; Αυτό που απόλαυσα είναι που είδα νέα παιδιά που με μόνο κίνητρο την αγάπη τους για τα βιντεοπαιχνίδια, την πρόκληση και την ανάγκη τους να ξεπεράσουν τον εαυτό τους δημιουργούν βιντεοπαιχνίδια. Διαβάζουν, δοκιμάζουν, δίνουν σημασία στη λεπτομέρεια και δημιουργούν φανταστικού κόσμους. Δεν αποβλέπουν στο κέρδος (καλοδεχούμενο βέβαια αν προκύψει), αλλά στην ικανοποίηση της επίτευξης τους στόχου τους. Αυτά τα παιδιά πραγματικά με γοήτευσαν.

Είδα όμως και μεγαλύτερους σε ηλικία «νέους» που καταφέρνουν και κάνουν το μεράκι τους επάγγελμα. Μπορεί η δημιουργία βιντεοπαιχνιδιών να μην είναι για όλους αυτούς η μοναδική επαγγελματική τους δραστηριότητα, όμως καταφέρνουν να ολοκληρώνουν παιχνίδια που τα κυκλοφορούν στην παγκόσμια αγορά προσφέροντας ψυχαγωγία σε κάθε γωνιά του κόσμου.

Πρόκειται για μια ιδιαιτέρως απαιτητική αποστολή αφού αποτελείται από τέσσερις δορυφόρους που πετούν συντονισμένα. Και η λειτουργία της αποστολής και η ανάλυση και ερμηνεία των δεδομένων ήταν μια πρόκληση. Πώς να συντονιστούν οι κινήσεις τεσσάρων διαστημικών συσκευών; Ποιος είναι ο καλύτερος σχηματισμός κάθε φορά και πως συνδυάζονται τα δεδομένα; Περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να βρείτε στην ιστοσελίδα της αποστολής στην ESA – Ευρωπαϊκή Διαστημική Υπηρεσία. Σκοπός του Cluster είναι να μελετήσει «science behind the space weather”, της αλληλεπίδρασης δηλαδή του ‘Ηλιου με τη Γη. Έχει ξεπεράσει κατά πολύ το προσδόκιμο της διάρκειας ζωής της και αναμένεται να είναι σε τροχιά για τρία ακόμα χρόνια!

Έγραψα νωρίτερα ότι παρακολούθησα το συνέδριο. Η αλήθεια είναι όμως ότι τον περισσότερο χρόνο ήμουν έξω από την κεντρική αίθουσα του συνεδρίου και συζητούσα με στελέχη και επιστήμονες του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Διαστήματος. Αν βρω χρόνο θα βάλω κάποια στιγμή τις σημειώσεις και τις ηχογραφήσεις σε τάξη και θα προσπαθήσω να κάνω μια παρουσίαση των συζητήσεων.

Εντωμεταξύ μερικές πληροφορίες για το επιστημονικό κομμάτι του συνεδρίου μπορείτε να βρείτε σε ένα μικρό άρθρο που έγραψα για το Euroscientist.

Η εμπλοκή εθελοντών, ανθρώπων δηλαδή χωρίς επιστημονική και ερευνητική κατάρτιση, σε δομημένα επιστημονικά προγράμματα ανέκαθεν κινούσε το ενδιαφέρον μου. Με γοητεύει το γεγονός ότι η επιστήμη έχει τη δύναμη να ενώσει πολλούς και διαφορετικούς ανθρώπους, με διαφορετική μόρφωση και επαγγελματική δραστηριότητα από διαφορετικά μέρη του κόσμου με σκοπό τη διερεύνηση ενός επιστημονικού ερωτήματος.

Τα τελευταία δύο χρόνια παρατηρώ μια έντονη ανάπτυξη των προγραμμάτων Επιστήμης των Πολιτών. Στο κείμενο το οποίο είναι στα αγγλικά εξηγώ πως από την παθητική συμμετοχή εθελοντών σε επιστημονικά προγράμματα όπως το SETI@home περάσαμε στην ενεργή συμμετοχή τους, όπου η παρατήρηση και η κρίση τους είναι ζωτικής σημασίας.

Τα προγράμματα Επιστήμης των Πολιτών έχουν πολλαπλασιαστεί, καθώς η επιστημονική κοινότητα κατανοεί τις δυνατότητες τους. Έτσι τον τελευταίο χρόνο ιδρύθηκε το Citizen Cyberscience Centre που έχει σκοπό μεταξύ άλλων να επιμορφώσει επιστήμονες για το πώς μπορούν να σχεδιάσουν τέτοιου είδους προγράμματα. Για αυτό το άρθρο μίλησα με τον συντονιστή του εγχειρήματος Dr Francois Grey, έναν ενθουσιώδη υποστηρικτή της Επιστήμης των Πολιτών.

Δείτε εδώ μια ομιλία που έδωσε πριν δύο χρόνια για το συγκεκριμένο θέμα.

Επίσης διαβάστε:

Κυνηγώντας γαλαξίες – Galaxy Zoo

Κυνηγώντας τους γαλαξίες

H “επιστήμη των πολιτών” κερδίζει έδαφος στην Ελλάδα (pdf)

to be continued…

The Immortal  Life of Henrietta Lacks περιγράφει με γλαφυρότητα όχι μόνο το πως οι επιστήμονες κατάφεραν για πρώτη φορά να διατηρήσουν ζωντανά κύτταρα εκτός του οργανισμού από τον οποίο προέρχονται, αλλά μέσα από ένα ταξίδι 10 ετών η συγγραφέας αναζητά με τη βοήθεια της οικογένειας της, την ιστορία της γυναίκας πίσω από τα κύτταρα. Και ανακαλύπτει μια τεράστια κοινωνική αδικία αφού τα παιδιά και εγγόνια της γυναίκας που έπαιξε εν αγνοία της σημαντικότατο ρόλο στην πρόοδο της ιατρικής, όχι μόνο δεν έχουν ενημερωθεί για αυτό, αλλά δεν έχουν καν ιατρική ασφάλιση.

Το βιβλίο όμως δε μένει μόνο στην ανθρώπινη ιστορία της οικογένειας Lacks. Για μένα ήταν ένα παράθυρο στην ιστορία της ιατρικής και της βιοηθικής. Η συγγραφέας έπειτα από λεπτομερή έρευνα καταγράφει την εξέλιξη και τα πρωτόκολλα της έρευνας σε ανθρώπινο ιστό, το ρόλο του ασθενούς από τον οποίο προέρχεται αυτός ο ιστός και εξετάζει ένα πλήθος ερωτημάτων αλλά και νομικών θεμάτων που συνδέονται με αυτή τη διαδικασία. Έχει λόγο το άτομο για το είδος της έρευνας στην οποία θα χρησιμοποιηθούν τα κύτταρα του; Έχει ποσοστά από οποιαδήποτε κέρδη προκύψουν είτε από την πώληση κυττάρων που προέρχονται από τον αρχικό ιστό, είτε από εμβόλια, φάρμακα και άλλες θεραπείες που ίσως προκύψουν από αυτό;

Μου αποκάλυψε όμως και σκοτεινές πλευρές της επιστημονικής διαδικασίας. Όταν στην δεκαετία του 50, ερευνητές του John Hopkins αλλά και άλλων ερευνητικών ιδρυμάτων χρησιμοποιούσαν μαύρους συμπολίτες τους για πειράματα χωρίς να έχουν λάβει τη συγκατάθεσή τους. Τους μόλυναν με ασθένειες και πειραματίζονταν με φάρμακα και θεραπείες.

Ανοίγει όμως και ένα παράθυρο σε έναν κόσμο της επιστήμης λιγότερο ανταγωνιστικό και εμπορικό που η έρευνα καθοδηγούνταν  από τη χαρά και τη μαγεία της ανακάλυψης. Η Rebecca Skloot ξαναζωντανεύει  ερευνητές που με δικά τους έξοδα και προσωπικές θυσίες αφιερώνονταν στην επιστήμη. Επιστήμονες που ανέπτυξαν πρωτοποριακές μεθόδους που χρησιμοποιούνται ακόμα και σήμερα χωρίς να διεκδικήσουν πατέντα και που έδιναν δωρεάν τα δείγματά τους σε συναδέλφους τους  ή μοιράζονταν τις τεχνολογικές καινοτομίες τους με ανιδιοτέλεια. Μοναδική τους επιθυμία ήταν η πρόοδος της ιατρικής.

Η Rebecca Skloot ερευνούσε αυτό το βιβλίο για 10 χρόνια. Το The Immortal  Life of Henrietta Lacks είναι το αποτέλεσμα χιλιάδων συνεντεύξεων με τα μέλη της οικογένειας της Henrietta, με ερευνητές και νομικούς.

Πρόκειται για ένα πολυδιάστατο βιβλίο που σίγουρα δεν ήταν εύκολο να γραφτεί. Η συγγραφή του πρέπει ήταν πραγματικά ένας άθλος. Μπορώ να εντοπίσω τρεις συνιστώσες να διατρέχουν την αφήγηση  που μαζί συνθέτουν ένα βιβλίο που ξεχειλίζει από πληροφορίες, προβληματίζει και θέτει κοινωνικά θέματα που αφορούν και το σήμερα σχετικά με το πώς γίνεται η έρευνα, το ρόλο του επιστήμονα και της κοινωνίας.  Η Rebecca Skloot δεν είναι μόνο μια ταλαντούχα συγγραφέας αλλά και μια καταπληκτική  επικοινωνός επιστήμης.

Διάβασα την βρετανική έκδοση του βιβλίου που δυστυχώς δεν κυκλοφορεί ακόμα στα Ελληνικά. Μπορείτε να το παραγγείλετε από διαδικτυακά βιβλιοπωλεία. Περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να βρείτε στην προσωπική ιστοσελίδα της συγγραφέως.

Αλήθεια όμως τι σημαίνει μεγάλο αστέρι, γιατί δόθηκε τόση δημοσιότητα σε αυτήν την ανακάλυψη και ποια πραγματικά είναι η είδηση σε αυτή την ιστορία; Διότι το R136a1 δεν είναι σε καμιά περίπτωση το μεγαλύτερο αστέρι που εντοπίστηκε ποτέ.

Η λέξεις κλειδιά εδώ είναι μέγεθος και μάζα. Στην καθομιλουμένη συχνά το νόημα τους συγχέεται. Στη γλώσσα της επιστήμης πρόκειται για δύο διαφορετικά πράγματα. Σε αυτήν την περίπτωση, το μέγεθος έχει να κάνει με τη διάμετρο του αστεριού. Αν φανταστούμε το αστέρι σαν μια μπάλα, τότε υπάρχει η μπάλα του πινγκ-πονγκ, του τένις, του ποδοσφαίρου, του μπάσκετ και οι πλαστικές μπάλες που παίζουν τα παιδιά στη θάλασσα. Υπάρχουν μικρές και μεγάλες μπάλες δηλαδή, όπως υπάρχουν μικρά και μεγάλα αστέρια. Το R136a1 δεν είναι το μεγαλύτερο, είναι μια μπάλα μπάσκετ. Αυτό που το κάνει όμως να ξεχωρίζει είναι ότι έχει τη μεγαλύτερη μάζα που έχει μετρηθεί ποτέ σε αστέρι. Η μάζα είναι ένδειξη της ύλης που περιέχει ένα σώμα.

Το R136a1 έχει λοιπόν πολύ μεγάλη μάζα. Μονάδα μέτρησης της μάζας στην αστρονομία είναι εκείνη του Ήλιου. Μέχρι και τον εντοπισμό του R136a1, το μεγαλύτερο αστέρι που είχαμε δει ποτέ είχε μάζα περίπου 150 μάζες Ηλίου. Το R136a1 όταν δημιουργήθηκε είχε μάζα περίπου 300 μάζες Ηλίου, δηλαδή το διπλάσιο από ότι είχαμε δει μέχρι σήμερα. Και μιλώντας για αστρονομικά μεγέθη η διαφορά αυτή δεν είναι ασήμαντη, αλλά αστρονομική!

Πραγματικά το R136a1 είναι ένα ιδιαίτερο αστέρι. Αποτελεί παράδειγμα μιας νέας κατηγορίας αστεριών που δεν έχουμε ακόμα ανακαλύψει; Μπορεί.

Πέρα όμως από τα εντυπωσιακά μεγέθη, τι μαθαίνουμε από αυτή την ιστορία; Μαθαίνουμε ότι χρειάζεται να αναθεωρήσουμε τις θεωρίες για το σχηματισμό αστεριών, μια βασική διαδικασία στην αστρονομία που εξετάζει και τα όρια των νόμων της φύσης. Μας κάνει επίσης να αναρωτιόμαστε ποια είναι η ανώτερη μάζα που μπορεί να έχει ένα αστέρι και ποιος ο ρόλος των αστρικών συγκρούσεων στο σχηματισμό αστεριών. Πρόκειται για σημαντικά και βασικά ερωτήματα στην αστροφυσική και σίγουρα η παρατήρηση και περαιτέρω μελέτη του R136a1 θα βοηθήσει τους ερευνητές να κατανοήσουν βασικούς φυσικούς μηχανισμούς.

Αλλά αναρωτιέμαι πόσες στήλες δημοσιότητας θα είχε κερδίσει η είδηση αν οι αναφορές περιορίζονταν στην πραγματικότητα και όχι στην αχαλίνωτη φαντασία αυτών που αναπαρήγαγαν την είδηση; Διότι αυτή η φρενίτιδα με το R136a1 ξεκίνησε από ένα ολίγον παραπλανητικό δελτίο τύπου που στηρίχθηκε αρκετά στον εντυπωσιασμό και μπέρδεψε τις έννοιες μάζα και μέγεθος. Οι δημοσιογράφοι το αναπαρήγαγαν χωρίς να ελέγξουν τις πηγές και ξαφνικά βομβαρδιστήκαμε με μια ανύπαρκτη είδηση. Αλήθεια πιστεύετε έστω και για μια στιγμή ότι θα ακούγαμε ποτέ για την ανακάλυψη του R136a1 αν το δελτίο τύπου παρουσίαζε την απλή πραγματικότητα και δεν ξέφευγε με εντυπωσιασμούς και ανακρίβειες;

Οι αστρονόμοι θεωρούν ότι στο παρελθόν ο Άρης ήταν ένας ζωντανός πλανήτης. Όμως μια απότομη κλιματική αλλαγή πριν από μερικά εκατομμύρια χρόνια, νέκρωσε τα πάντα.

Υπάρχουν αρκετές ενδείξεις ότι στο παρελθόν στην επιφάνεια του πλανήτη υπήρχε νερό σε υγρή μορφή. Νερό σε ποτάμια, λίμνες, θάλασσες και εκτάσεις καλυμμένες με πάγο. Υπήρχαν δηλαδή ιδανικές συνθήκες για την ανάπτυξη μορφών ζωής. Όταν όμως η ατμοσφαιρική πίεση του πλανήτη μειώθηκε (η πυκνότητα της ατμόσφαιρας μειώθηκε στο ένα τοις εκατό της γήινης) το νερό εξατμίστηκε.

Τώρα πια υπάρχει η υποψία, που στηρίζεται και σε παρατηρησιακά δεδομένα (πχ παρατηρήσεις Mars Odyssey), ότι κάτω από την επιφάνεια του Άρη υπάρχει ακόμα νερό. Δεν ξέρουμε πόσο και δεν ξέρουμε πόσο βαθειά.

Πριν λίγες μέρες όμως μια άλλη αποστολή της ΝΑΣΑ, ο Mars Global Surveyor, μας επιφύλασσε μια άλλη έκπληξη. Στο πρόσφατο παρελθόν, ίσως και τώρα, υπήρξε νερό σε υγρή μορφή στην επιφάνεια του Άρη! Το νερό αυτό ανέβλυσε (ή μήπως αναβλύζει ακόμα;) από ρωγμές στην επιφάνεια. Πρόκειται δηλαδή για διαρροές υπόγειου νερού. Αυτές οι διαρροές εντοπίστηκαν σε πλευρές κρατήρων και δημιούργησαν αυλάκια που έχουν αφήσει το γεωλογικό τους αποτύπωμα στο Αρειανό έδαφος. Επειδή όμως σε αυτές τις μορφές δεν εντοπίστηκε σκόνη ή σημάδια προσκρούσεων μετεωριτών, οι ερευνητές πιστεύουν ότι έχουν σχηματιστεί στο πρόσφατο παρελθόν. Στη γλώσσα των αστρονόμων βέβαια  το νόημα της έκφρασης “πρόσφατο παρελθόν” καλύπτει χρονική περίοδο από πριν μερικές εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια μέχρι και χθες. Ο ακριβής μηχανισμός με τον οποίο σχηματίστηκαν αυλάκια τρεχούμενου νερού στην επιφάνεια του πλανήτη (δεδομένου της χαμηλής ατμοσφαιρικής πίεσης) απασχολεί τους ερευνητές. Υπάρχουν ήδη κάποιες θεωρίες. Όπως και να έχει όμως, τα τελευταία δεδομένα υποδεικνύουν ότι νερό σε υγρή μορφή κυλούσε στον Άρη ακόμα και μετά την κλιματική αλλαγή.

Το αν υπάρχει ή αν έχει υπάρξει ζωή στον Άρη είναι ένα από τα μεγάλα ερωτήματα που απασχολούν όχι μόνο την επιστημονική κοινότητα αλλά και την κοινωνία. Το σίγουρο είναι ότι ο πλανήτης Άρης είναι πολύ πιο ενδιαφέρον από ότι πιστεύαμε πριν από μερικά χρόνια. Ο επόμενος μεγάλος στόχος τώρα είναι η αναζήτηση ενδείξεων ζωής.